Chỉ trong vòng 10 ngày ngắn ngủi, người tiêu dùng tại một quốc gia châu Á phải chứng kiến giá xăng, dầu liên tục leo thang với tần suất chưa từng có tiền lệ — 3 lần điều chỉnh tăng liên tiếp. Đằng sau những con số trên bảng giá tại các cây xăng là bức tranh ảm đạm của ngành lọc dầu đang oằn mình gánh lỗ, trong khi người dân và doanh nghiệp sản xuất phải vật lộn với bài toán chi phí ngày càng phình to.

Indonesia — "Điểm nóng" giá nhiên liệu giữa cơn bão thị trường toàn cầu

Indonesia, nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á, đang trở thành tâm điểm chú ý khi tập đoàn dầu khí nhà nước Pertamina buộc phải điều chỉnh giá bán lẻ xăng dầu tới 3 lần chỉ trong 10 ngày — một diễn biến hiếm thấy ngay cả trong giai đoạn khủng hoảng năng lượng toàn cầu năm 2022.

Cụ thể, giá xăng Pertamax (RON 92) — loại nhiên liệu phổ biến nhất tại Indonesia — đã tăng từ mức 12.950 rupiah/lít lên 13.900 rupiah/lít, tương đương mức tăng khoảng 7,3% chỉ trong chưa đầy hai tuần. Giá dầu diesel thương mại cũng không nằm ngoài vòng xoáy, tăng lên mức 14.550 rupiah/lít từ mức 13.700 rupiah/lít trước đó.

Lý do được Pertamina đưa ra là áp lực từ giá dầu thô thế giới vẫn duy trì ở mức cao, kết hợp với đồng rupiah liên tục suy yếu so với đồng đô la Mỹ. Khi dầu thô được định giá bằng USD trong khi doanh thu bán lẻ thu về bằng đồng nội tệ, mỗi biến động tỷ giá đều khuếch đại trực tiếp vào biên lợi nhuận — hoặc chính xác hơn là vào khoản lỗ — của doanh nghiệp.

Một đại diện của Pertamina thừa nhận công ty đã phải gánh khoản lỗ kinh doanh đáng kể trong quý trước và nếu không điều chỉnh giá kịp thời, tình trạng này sẽ không thể duy trì bền vững. "Chúng tôi không có lựa chọn nào khác. Đây không phải quyết định kinh doanh đơn thuần mà là bài toán sinh tồn," một lãnh đạo cấp cao của tập đoàn này cho biết.

Doanh nghiệp và người dân — Hai gọng kìm của một cuộc khủng hoảng

Đối với các doanh nghiệp sản xuất và vận tải tại Indonesia, đây là đòn giáng kép cực kỳ nặng nề. Hiệp hội Vận tải Đường bộ Indonesia (Organda) đã lên tiếng cảnh báo rằng với đà tăng giá nhiên liệu như hiện tại, chi phí vận hành của các doanh nghiệp logistics sẽ đội lên từ 15–20%, tạo ra áp lực lạm phát lan rộng sang hàng hóa tiêu dùng thiết yếu.

Ngành thủy sản và nông nghiệp — hai trụ cột quan trọng của kinh tế Indonesia — cũng bị ảnh hưởng nặng nề. Chi phí đánh bắt hải sản xa bờ tăng mạnh do nhiên liệu chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu chi phí, ước tính từ 40–60% tổng chi phí chuyến biển. Nhiều ngư dân cho biết họ phải cân nhắc lại kế hoạch ra khơi trong bối cảnh giá bán cá không tăng tương ứng với chi phí nhiên liệu.

Người tiêu dùng cũng không thoát khỏi áp lực. Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) của Indonesia đã duy trì ở mức đáng lo ngại, và mỗi đợt tăng giá xăng dầu đều có tác động dây chuyền lên giá thực phẩm, dịch vụ vận chuyển và các mặt hàng thiết yếu khác. Theo dự báo của các chuyên gia kinh tế thuộc Viện Nghiên cứu Kinh tế và Xã hội Indonesia (INDEF), mỗi mức tăng 10% của giá xăng dầu có thể đẩy lạm phát tăng thêm 0,3–0,5 điểm phần trăm.

Chính phủ Indonesia hiện đứng trước bài toán nan giải: tiếp tục trợ giá sẽ gia tăng gánh nặng ngân sách vốn đã căng thẳng sau đại dịch, nhưng buông trợ giá hoàn toàn sẽ đẩy áp lực lạm phát lên mức khó kiểm soát, đặc biệt khi cuộc bầu cử địa phương đang đến gần.

Bài học gì cho Việt Nam và khu vực ASEAN?

Câu chuyện của Indonesia không phải là trường hợp đơn độc trong khu vực. Nhiều nền kinh tế ASEAN đang phải đối mặt với cùng một bài toán cơ cấu: hệ thống trợ giá nhiên liệu được xây dựng trong thời kỳ dầu rẻ đang ngày càng trở nên bất bền vững trong một thế giới mà giá năng lượng biến động mạnh và khó đoán định.

Với Việt Nam, bức tranh có nhiều điểm tương đồng nhưng cũng có những đặc thù riêng. Cơ chế điều hành giá xăng dầu của Việt Nam hiện vẫn theo chu kỳ 10 ngày/lần, với sự can thiệp của Quỹ Bình ổn giá xăng dầu (BOG) nhằm giảm thiểu biến động đột ngột. Tuy nhiên, quỹ này không ít lần rơi vào tình trạng âm hoặc gần cạn, buộc cơ quan điều hành phải cho phép doanh nghiệp tăng giá mạnh để tái cân bằng.

Đặc biệt, sau khi nhà máy lọc dầu Nghi Sơn gặp sự cố và liên tục hoạt động dưới công suất trong các năm 2022–2023, vấn đề nguồn cung trong nước của Việt Nam càng trở nên nhạy cảm. Sự phụ thuộc vào nhập khẩu xăng dầu, cộng với biến động tỷ giá USD/VND, khiến Việt Nam cũng không hoàn toàn miễn nhiễm với những cơn sóng giá nhiên liệu toàn cầu.

Các chuyên gia kinh tế tại Hà Nội cho rằng câu chuyện Indonesia nên là hồi chuông cảnh tỉnh để Việt Nam đẩy nhanh hơn lộ trình cải cách thị trường xăng dầu theo hướng minh bạch và thị trường hóa hơn, đồng thời tăng cường dự trữ chiến lược nhiên liệu để giảm bớt sự phụ thuộc vào biến động giá ngắn hạn.

Ở phạm vi rộng hơn, toàn bộ khu vực ASEAN đang bước vào giai đoạn chuyển đổi năng lượng đầy thách thức. Philippines đã bỏ trợ giá nhiên liệu từ nhiều năm trước và chấp nhận sự biến động giá theo thị trường. Malaysia vẫn đang duy trì trợ giá lớn cho xăng RON95 dành cho người dân trong nước nhưng phải siết chặt đối tượng hưởng lợi để tránh thất thoát ngân sách và ngăn chặn tình trạng buôn lậu nhiên liệu qua biên giới.

Triển vọng và những kịch bản phía trước

Về ngắn hạn, áp lực giá nhiên liệu tại Indonesia và khu vực khó có khả năng hạ nhiệt nhanh chóng. Các yếu tố nền tảng như căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông, chính sách cắt giảm sản lượng của OPEC+, và xu hướng tăng lãi suất tại Mỹ khiến đồng USD

Xem thêm

→ Roth Capital chính thức khuyến nghị 'Mua' cổ phiếu SailPoint, kỳ vọng tăng trưởng mạnh

→ Tiến Nông và hành trình đồng hành cùng nông dân: Hơn cả một chương trình phân bón trả chậm

→ Ngân hàng Việt trả lương bình quân 68 triệu đồng/tháng, chi lương tăng 30%