Sáng 22.5.2026, không khí tại hội thảo "Khơi thông sức mua, kích cầu tiêu dùng" do Báo Thanh Niên tổ chức trở nên đặc biệt sôi nổi khi tiến sĩ Phạm Viết Thuận — Viện trưởng Viện Kinh tế Tài nguyên và Môi trường — lên tiếng chỉ thẳng vào một nút thắt đang âm thầm bóp nghẹt sức sống của nền kinh tế nội địa: chính sách thuế đối với hộ kinh doanh cá thể. Trong bức tranh kinh tế vĩ mô còn nhiều gam tối, đề xuất xây dựng chính sách thuế khoán phù hợp cho nhóm đối tượng này không chỉ là câu chuyện về sắc thuế — mà là vấn đề sống còn của hàng chục triệu người lao động và hàng triệu gia đình Việt Nam.

Gánh nặng thuế đang bóp nghẹt tầng lớp kinh tế nền tảng

Việt Nam hiện có khoảng 5,1 triệu hộ kinh doanh cá thể đang hoạt động, đóng góp ước tính khoảng 30% GDP phi chính thức và tạo việc làm trực tiếp cho hơn 8,6 triệu lao động. Đây là xương sống của thị trường bán lẻ nội địa, là mạng lưới phân phối hàng hóa tới từng ngóc ngách của đô thị lẫn nông thôn. Thế nhưng, nhóm đối tượng đóng vai trò nền tảng này lại đang chịu một cơ chế thuế cứng nhắc, thiếu tính linh hoạt và chưa phản ánh đúng thực tế kinh doanh.

Theo tiến sĩ Phạm Viết Thuận, một trong những vấn đề cốt lõi là mức thuế khoán áp dụng hiện nay chưa được điều chỉnh phù hợp theo biến động thực tế của thị trường. Khi doanh thu sụt giảm do sức mua yếu, hộ kinh doanh vẫn phải đóng mức thuế cố định được tính từ kỳ đánh giá trước — tạo ra nghịch lý: kinh doanh càng khó, gánh thuế tương đối càng nặng. Điều này đẩy nhiều hộ vào tình thế buộc phải kinh doanh "chui", khai báo thấp hơn thực tế, hoặc tệ hơn là đóng cửa hoàn toàn.

Số liệu từ Tổng cục Thống kê cho thấy, trong giai đoạn 2023–2025, số hộ kinh doanh rút lui khỏi thị trường tăng bình quân 11,3% mỗi năm — một tín hiệu đáng lo ngại mà ít ai nhắc đến giữa những báo cáo tăng trưởng GDP đầy lạc quan.

Thuế khoán linh hoạt — Giải pháp vừa nuôi dưỡng vừa quản lý

Đề xuất của tiến sĩ Thuận không phải là miễn thuế hay ưu đãi bừa bãi. Ông nhấn mạnh đến một cơ chế thuế khoán có tính động — tức là mức thuế được xem xét, điều chỉnh định kỳ dựa trên các chỉ số thực tiễn như doanh thu kê khai, loại hình kinh doanh, quy mô và khu vực địa lý. Mô hình này không xa lạ với thế giới: Thái Lan, Indonesia và Philippines đều đã triển khai các biến thể của chính sách thuế suất đơn giản hóa (simplified tax regime) dành riêng cho vi doanh nghiệp và hộ kinh doanh nhỏ, với kết quả tích cực trong việc mở rộng cơ sở nộp thuế đồng thời giảm chi phí tuân thủ.

Tại Indonesia, chương trình PP 23 áp dụng thuế suất 0,5% trên doanh thu cho doanh nghiệp siêu nhỏ đã giúp số lượng người nộp thuế tự nguyện tăng hơn 40% chỉ sau 3 năm triển khai. Philippines cũng ghi nhận mức tăng thu ngân sách từ khu vực phi chính thức lên tới 18% sau khi áp dụng cơ chế khai thuế đơn giản hóa qua nền tảng di động.

Bài học từ ASEAN cho thấy: chính sách thuế thông minh không phải là siết chặt, mà là thiết kế đủ linh hoạt để khuyến khích doanh nghiệp nhỏ tự nguyện minh bạch hóa. Khi hộ kinh doanh cảm thấy mức thuế công bằng và hợp lý, họ sẽ không còn động cơ để trốn tránh — và từ đó, cơ sở thu ngân sách mở rộng một cách bền vững.

Kích cầu tiêu dùng: Không thể tách rời bài toán thuế hộ kinh doanh

Điều tiến sĩ Thuận muốn nhấn mạnh tại hội thảo còn nằm ở mối quan hệ hữu cơ giữa chính sách thuế hộ kinh doanh và mục tiêu kích cầu tiêu dùng nội địa — chủ đề trọng tâm của sự kiện.

Khi hộ kinh doanh bị siết chặt về thuế trong giai đoạn sức mua yếu, phản ứng tự nhiên là họ tăng giá bán để bù đắp chi phí cố định — điều này lại càng làm giảm sức mua của người tiêu dùng, tạo ra vòng xoáy tiêu cực. Ngược lại, nếu thuế được giảm nhẹ hoặc linh hoạt hơn trong thời điểm thị trường khó khăn, hộ kinh doanh có dư địa để duy trì giá cả hợp lý, thậm chí kích thích mua sắm qua các chương trình khuyến mãi nhỏ lẻ — điều mà các siêu thị hay chuỗi bán lẻ lớn không thể làm thay ở cấp độ vi mô.

Hội thảo cũng ghi nhận ý kiến từ nhiều chuyên gia kinh tế rằng, tiêu dùng nội địa Việt Nam hiện chỉ đóng góp khoảng 62% GDP — thấp hơn đáng kể so với mức trung bình 68–72% của các nền kinh tế phát triển trong khu vực như Thái Lan hay Malaysia. Để kéo con số này lên, cần có một hệ sinh thái bán lẻ vi mô khỏe mạnh, mà hộ kinh doanh cá thể chính là trụ cột không thể thay thế.

Triển vọng: Cơ hội cải cách chính sách trong bối cảnh số hóa

Một điểm sáng trong câu chuyện này là công nghệ số đang mở ra những cách tiếp cận mới cho công tác quản lý thuế. Việc triển khai hóa đơn điện tử bắt buộc từ năm 2022, kết hợp với nền tảng kê khai thuế trực tuyến, đã tạo ra một lượng dữ liệu giao dịch khổng lồ mà cơ quan thuế có thể khai thác để xây dựng mức khoán sát thực tế hơn. Thay vì áp dụng một mức thuế "một cỡ cho tất cả", cơ quan thuế hoàn toàn có thể phân loại hộ kinh doanh theo ngành nghề, vùng địa lý và quy mô thực tế để áp mức thuế khoán phù hợp hơn.

Tiến sĩ Thuận kỳ vọng rằng Bộ Tài chính sẽ nghiêm túc nghiên cứu đề xuất sửa đổi Thông tư hướng dẫn về thuế đối với hộ kinh doanh, trong đó bổ sung cơ chế điều chỉnh thuế khoán định kỳ 6 tháng thay vì 1 năm như hiện tại, và có hệ số điều chỉnh giảm trong các giai đoạn kinh tế suy yếu được xác nhận bởi chỉ số tiêu dùng chính thức.

Trong dài hạn, đây không chỉ là câu chuyện của 5 triệu hộ kinh doanh. Đây là câu chuyện của một nền kinh tế đang cần sắp xếp lại chính sách để nuôi dưỡng đúng chỗ, đúng