Chính phủ vừa chính thức ban hành Nghị định số 198 quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN). Đây không đơn thuần là một văn bản hành chính thông thường — đó là tín hiệu rõ ràng nhất cho thấy Việt Nam đang quyết tâm tái cơ cấu toàn diện cơ quan quản lý tiền tệ quốc gia, hướng tới một mô hình ngân hàng trung ương hiện đại, tinh gọn và hiệu quả hơn trong bối cảnh kinh tế toàn cầu biến động khó lường.

Từ nhiều năm nay, giới chuyên gia tài chính trong và ngoài nước vẫn đánh giá bộ máy của NHNN còn cồng kềnh, chồng chéo chức năng giữa các vụ, cục — một di sản của mô hình quản lý tập trung kéo dài từ thập niên 1990. Nghị định 198 được xem là nỗ lực mạnh mẽ nhất trong hơn một thập kỷ để giải quyết triệt để bài toán này.

Những thay đổi cốt lõi trong cơ cấu tổ chức

Theo Nghị định 198, cơ cấu tổ chức của NHNN được sắp xếp lại theo hướng tinh gọn hóa đáng kể. Số lượng đơn vị trực thuộc được cắt giảm so với trước, trong đó nhiều vụ, cục có chức năng tương đồng được sáp nhập hoặc tái cơ cấu. Mô hình tổ chức mới tập trung vào ba trục chính: điều hành chính sách tiền tệ, giám sát an toàn hệ thống tín dụng và quản lý ngoại hối — thay vì dàn trải như trước.

Đáng chú ý, vai trò của các đơn vị tham mưu chính sách được nâng cao rõ rệt. Điều này phản ánh xu hướng quốc tế khi các ngân hàng trung ương hiện đại như Fed (Mỹ), ECB (châu Âu) hay Bank of Thailand đều đặt năng lực nghiên cứu và dự báo kinh tế lên hàng đầu trong cơ cấu hoạt động. Ít nhất 30–40% nguồn lực của các ngân hàng trung ương hàng đầu thế giới hiện được đầu tư cho công tác phân tích và mô hình hóa kinh tế vĩ mô — một con số mà NHNN Việt Nam đang nỗ lực tiệm cận.

Bên cạnh đó, chức năng thanh tra, giám sát ngân hàng tiếp tục được củng cố theo hướng độc lập hơn với khối điều hành chính sách. Đây là nguyên tắc "tường lửa" phổ biến trong quản trị ngân hàng trung ương hiện đại, giúp tránh xung đột lợi ích giữa mục tiêu ổn định tiền tệ và nhiệm vụ giám sát an toàn hệ thống.

Vì sao thời điểm này lại quan trọng?

Việc ban hành Nghị định 198 không phải ngẫu nhiên. Bối cảnh kinh tế vĩ mô hiện tại đang đặt ra áp lực chưa từng có lên hệ thống ngân hàng Việt Nam.

Thứ nhất, áp lực lạm phát và tỷ giá vẫn là bài toán hóc búa. Trong năm 2024, tỷ giá USD/VND đã có thời điểm vượt ngưỡng 25.400 đồng/USD, khiến NHNN phải liên tục can thiệp trên thị trường ngoại hối. Dự trữ ngoại hối quốc gia, dù đã phục hồi về mức khoảng 90–95 tỷ USD, vẫn chỉ đáp ứng khoảng 3,5–4 tháng nhập khẩu — thấp hơn ngưỡng an toàn 5 tháng mà IMF khuyến nghị.

Thứ hai, nợ xấu hệ thống ngân hàng đang là mối lo ngại nghiêm túc. Tỷ lệ nợ xấu nội bảng toàn ngành tính đến cuối năm 2024 dao động ở mức 4,5–5%, trong khi nợ xấu mở rộng (bao gồm nợ tại VAMC và nợ tiềm ẩn) có thể lên tới 8–10%. Một cơ quan giám sát được tổ chức tốt hơn chính là "phòng tuyến" quan trọng để kiểm soát rủi ro hệ thống.

Thứ ba, áp lực chuyển đổi số trong lĩnh vực ngân hàng đang diễn ra với tốc độ chóng mặt. Tính đến giữa năm 2024, hơn 87% giao dịch ngân hàng tại Việt Nam đã được thực hiện qua kênh số — một con số ấn tượng đòi hỏi cơ quan quản lý phải thực sự linh hoạt và hiện đại trong tổ chức bộ máy.

So sánh với mô hình khu vực ASEAN

Nhìn rộng hơn ra khu vực, Việt Nam đang đi theo một xu hướng tái cơ cấu ngân hàng trung ương đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn ASEAN. Bank of Indonesia (BI) từ năm 2023 đã mạnh tay cắt giảm 15% đầu mối tổ chức nội bộ, tập trung nguồn lực vào ba ưu tiên: ổn định tiền tệ, hệ thống thanh toán quốc gia và hội nhập tài chính kỹ thuật số. Bangko Sentral ng Pilipinas (BSP) cũng vừa hoàn tất lộ trình tái cơ cấu 2021–2024 với mục tiêu xây dựng "ngân hàng trung ương thế hệ mới" có khả năng ứng phó với rủi ro khí hậu tài chính.

Điểm chung của các mô hình tiên tiến trong khu vực là sự phân tách rõ ràng giữa chức năng hoạch định chính sách và chức năng điều hành tác nghiệp, đồng thời tăng cường tính minh bạch thông qua cơ chế báo cáo định kỳ và độc lập hơn về mặt thể chế.

Theo đánh giá của các chuyên gia Ngân hàng Thế giới (World Bank), mức độ độc lập của NHNN Việt Nam hiện được xếp ở nhóm trung bình trong khu vực ASEAN-6, với điểm số khoảng 0,52/1,0 theo chỉ số CBI (Central Bank Independence Index) — thấp hơn so với Malaysia (0,67) và Thái Lan (0,61) nhưng cao hơn Myanmar và Campuchia. Nghị định 198 được kỳ vọng sẽ cải thiện chỉ số này thông qua việc làm rõ phạm vi quyền hạn và trách nhiệm giải trình của từng đơn vị trong bộ máy.

Triển vọng và thách thức phía trước

Nghị định 198 mở ra cơ hội lớn, nhưng cũng đặt ra không ít thách thức trong quá trình triển khai thực tế.

Về cơ hội, một bộ máy tinh gọn hơn đồng nghĩa với quy trình ra quyết định nhanh hơn, đặc biệt quan trọng trong các tình huống khủng hoảng đòi hỏi phản ứng tức thời về chính sách tiền tệ. Đồng thời, việc phân định rõ chức năng cũng tạo điều kiện thuận lợi để NHNN thu hút và giữ chân nhân tài — vốn là điểm yếu lâu nay khi nhiều chuyên gia giỏi từ NHNN thường "chảy" sang khu vực tư nhân sau vài năm công tác.

Về thách thức, rủi ro lớn nhất nằm ở khâu thực thi. Kinh nghiệm từ nhiều lần cải cách bộ máy trước đây tại các cơ quan Nhà nước cho thấy: việc sáp nhập đơn vị trên giấy tờ không tự động mang lại hiệu quả nếu không có sự thay đổi thực chất về văn hóa tổ chức, quy trình làm việc và năng lực con người. Các chuyên gia khuyến nghị NHNN cần xây dựng lộ trình chuyển đổi cụ

Xem thêm

→ Vay nợ công của Anh tháng 4 cao nhất kể từ đại dịch Covid-19

→ Giá dầu, xe điện và lãi suất: 5 điểm nóng kinh tế thế giới 22/5/2026

→ Cổ đông nội bộ Amrep Corp "xuống tiền" 122.000 USD: Tín hiệu gì cho nhà đầu tư?