Cuộc đua số hóa hệ thống thanh toán đang diễn ra với tốc độ chưa từng có tại Việt Nam — nhưng đằng sau những con số tăng trưởng ấn tượng là một câu hỏi ngày càng trở nên cấp thiết: liệu người dùng có thực sự an toàn khi nhấn "xác nhận chuyển khoản"?

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam mới đây đã phát đi cảnh báo mang tính định hướng chính sách: nếu người dân không cảm thấy an toàn, họ sẽ quay lưng với thanh toán số — dù hạ tầng công nghệ có hiện đại đến đâu. Đây không chỉ là lời cảnh báo đơn thuần. Đó là thừa nhận thẳng thắn rằng niềm tin chính là "hạ tầng vô hình" quan trọng nhất của nền kinh tế số.

Những con số tăng trưởng chóng mặt và mặt tối song hành

Thống kê từ Ngân hàng Nhà nước cho thấy, trong năm 2024, giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tại Việt Nam tăng hơn 50% về số lượng so với cùng kỳ năm trước. Riêng thanh toán qua ứng dụng di động (mobile banking) ghi nhận mức tăng trưởng lên đến 68%, với hàng chục triệu giao dịch mỗi ngày. Tổng giá trị giao dịch qua hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng đạt hàng trăm nghìn tỷ đồng mỗi phiên — con số phản ánh rõ nét sức sống của một nền kinh tế đang chuyển đổi số mạnh mẽ.

Nhưng tăng trưởng nhanh bao nhiêu, rủi ro cũng leo thang bấy nhiêu. Theo số liệu từ Cục An toàn thông tin (Bộ Thông tin và Truyền thông), trong năm 2024, người dân Việt Nam thiệt hại ước tính hơn 18.000 tỷ đồng vì các hình thức lừa đảo trực tuyến — trong đó lừa đảo liên quan đến thanh toán số, tài khoản ngân hàng và ví điện tử chiếm tỷ trọng lớn nhất.

Đáng lo hơn là sự xuất hiện của công nghệ deepfake trong các vụ lừa đảo tài chính. Tội phạm mạng giờ đây có thể tạo ra video giả mạo người thân, sếp cấp trên, thậm chí nhân viên ngân hàng theo thời gian thực để yêu cầu nạn nhân chuyển tiền khẩn cấp. Trong năm 2024, Việt Nam ghi nhận hàng trăm vụ lừa đảo sử dụng deepfake, với nhiều nạn nhân mất từ vài chục đến vài trăm triệu đồng chỉ trong vài phút.

Cuộc chiến giữa công nghệ và tội phạm công nghệ cao

Thách thức đặt ra cho các cơ quan quản lý và tổ chức tín dụng là phải đi trước tội phạm ít nhất một bước — điều dễ nói nhưng cực kỳ khó làm trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang "dân chủ hóa" cả công cụ tấn công lẫn phòng thủ.

Các ngân hàng thương mại tại Việt Nam đang đẩy mạnh triển khai xác thực sinh trắc học (biometric authentication) theo yêu cầu của Ngân hàng Nhà nước. Từ tháng 7/2024, quy định bắt buộc xác thực khuôn mặt đối với các giao dịch chuyển khoản trên 10 triệu đồng đã có hiệu lực — một bước đi được đánh giá là đúng hướng, nhưng cũng ngay lập tức bị thử thách bởi các thủ đoạn deepfake ngày càng tinh vi.

Thực tế này buộc các ngân hàng phải đầu tư mạnh hơn vào hệ thống "liveness detection" — công nghệ phân biệt khuôn mặt thật và khuôn mặt giả mạo qua AI. Một số ngân hàng lớn như Vietcombank, BIDV, MB Bank đã triển khai các lớp bảo mật bổ sung, kết hợp phân tích hành vi người dùng, vị trí địa lý và thói quen giao dịch để phát hiện bất thường.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia an ninh mạng, cuộc chạy đua này mang tính chu kỳ không hồi kết. Mỗi khi hệ thống phòng thủ được nâng cấp, kẻ tấn công lại tìm ra lỗ hổng mới. Điều quan trọng là xây dựng tư duy bảo mật theo chiều sâu — bảo vệ từ nhiều tầng, thay vì chỉ dựa vào một giải pháp duy nhất.

Bài học từ ASEAN và góc nhìn cho Việt Nam

Nhìn rộng ra khu vực Đông Nam Á, Việt Nam không đơn độc trong cuộc chiến này — nhưng cũng không thể tự mãn với những gì đang làm.

Singapore — quốc gia có hệ thống thanh toán số phát triển bậc nhất khu vực — đã phải đối mặt với làn sóng lừa đảo qua SMS và cuộc gọi giả mạo ngân hàng từ năm 2022-2023, khiến hàng nghìn người mất tiền tiết kiệm. Phản ứng của MAS (Cơ quan tiền tệ Singapore) là ban hành khung trách nhiệm chia sẻ (Shared Responsibility Framework), buộc cả ngân hàng lẫn công ty viễn thông phải đền bù cho nạn nhân nếu không thực hiện đủ biện pháp phòng ngừa. Đây là mô hình đáng để Việt Nam nghiên cứu.

Tại Thái Lan, hệ thống PromptPay — tương tự VietQR của Việt Nam — đã xử lý hơn 20 tỷ giao dịch kể từ khi ra mắt, nhưng cũng trở thành kênh bị lợi dụng để rửa tiền và lừa đảo xuyên biên giới. Chính phủ Thái Lan phải can thiệp bằng luật chuyên biệt về tội phạm mạng tài chính.

Indonesia — với 270 triệu dân và tỷ lệ thâm nhập smartphone cao — đang chứng kiến tốc độ tăng trưởng thanh toán số nhanh hơn cả khả năng quản lý rủi ro. Đây là bài học cảnh báo quan trọng cho Việt Nam, quốc gia có tốc độ phát triển ví điện tử và QR code payment thuộc nhóm nhanh nhất khu vực.

Nền tảng niềm tin — Tài sản vô hình của kinh tế số

Trở lại với thông điệp của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, điểm mấu chốt nằm ở chỗ: phát triển thanh toán thông minh không chỉ là bài toán kỹ thuật. Đó là bài toán xã hội học kinh tế.

Theo khảo sát của Visa tại Việt Nam năm 2024, có đến 62% người dùng thừa nhận lo ngại về bảo mật là rào cản chính khiến họ chưa sử dụng hoặc hạn chế sử dụng các tính năng thanh toán số nâng cao. Con số này cao hơn mức trung bình khu vực là 54%. Nghịch lý là Việt Nam vừa có tỷ lệ tăng trưởng thanh toán số cao, vừa có tỷ lệ lo ngại bảo mật cao — phản ánh thực tế rằng tăng trưởng đang đi trước niềm tin.

Để giải quyết nghịch lý này, cần đồng thời ba trụ cột: Thứ nhất, cơ chế pháp lý rõ ràng về trách nhiệm bồi thường khi xảy ra lừa đảo — hiện vẫn là điểm yếu của Việt Nam. Thứ hai, đầu tư vào hạ tầng bảo mật theo chuẩn quốc tế, đặc biệt là hệ thống phát hiện gian lận theo thời gian thực (real-time fraud detection) dựa trên AI. Thứ ba — và quan trọng không kém — là giáo dục tài chính số cho người dù

Xem thêm

→ Roth Capital chính thức khuyến nghị 'Mua' cổ phiếu SailPoint, kỳ vọng tăng trưởng mạnh

→ Tiến Nông và hành trình đồng hành cùng nông dân: Hơn cả một chương trình phân bón trả chậm

→ Ngân hàng Việt trả lương bình quân 68 triệu đồng/tháng, chi lương tăng 30%