Hàng triệu người Việt mỗi ngày quét mã QR, chuyển tiền qua ứng dụng hay thanh toán bằng một chạm — tất cả chỉ trong vài giây. Nhưng đằng sau sự tiện lợi đó là một cuộc chiến thầm lặng, khốc liệt hơn bao giờ hết: cuộc chiến chống lại những kẻ lừa đảo công nghệ cao đang ngày càng tinh vi, từ giả mạo giọng nói đến dựng video deepfake y như thật để chiếm đoạt tài sản. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã phải thẳng thắn thừa nhận: nếu người dân không cảm thấy an toàn, họ sẽ quay lưng với thanh toán số — dù hạ tầng có hiện đại đến đâu.

Đây không còn là bài toán kỹ thuật đơn thuần. Đây là bài toán của lòng tin.

Kỷ nguyên thanh toán số và những con số ấn tượng

Việt Nam đang trải qua một cuộc chuyển đổi tài chính với tốc độ hiếm có. Theo số liệu từ Ngân hàng Nhà nước, tính đến cuối năm 2024, tỷ lệ người trưởng thành có tài khoản ngân hàng đã vượt ngưỡng 87%, tăng vọt so với con số chưa đến 30% vào năm 2015. Giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt trong 11 tháng đầu năm 2024 tăng hơn 58% về số lượng so với cùng kỳ năm trước.

Hệ thống thanh toán bù trừ tức thời (NAPAS 24/7) xử lý hàng triệu giao dịch mỗi ngày. Ví điện tử như MoMo, ZaloPay, VNPay đã trở thành công cụ quen thuộc không chỉ ở đô thị mà còn len lỏi vào cả vùng nông thôn. Chiến lược quốc gia về phát triển kinh tế số đặt mục tiêu đến năm 2025, thanh toán không dùng tiền mặt chiếm tối thiểu 80% tổng giao dịch bán lẻ — một mục tiêu đầy tham vọng nhưng hoàn toàn khả thi nếu niềm tin của người dùng được củng cố.

Thế nhưng, tốc độ tăng trưởng ấn tượng đó cũng song hành với một thực tế đáng lo ngại: tội phạm công nghệ cao đang tăng tốc còn nhanh hơn.

Deepfake, SIM rác và hàng nghìn tỷ đồng bị chiếm đoạt

Năm 2024, Cục An ninh mạng và Phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) Bộ Công an ghi nhận thiệt hại do lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam lên tới hơn 18.000 tỷ đồng — tương đương gần 750 triệu USD. Con số này tăng gấp đôi so với năm 2022 và được dự báo sẽ tiếp tục leo thang nếu không có biện pháp can thiệp quyết liệt hơn.

Đáng chú ý, các thủ đoạn lừa đảo đang ngày càng tinh vi và khó phòng tránh hơn. Công nghệ deepfake — khả năng tạo ra video và giọng nói giả mạo người thật với độ chính xác đáng sợ — đã xuất hiện trong nhiều vụ lừa đảo tài chính tại Việt Nam. Kẻ gian giả danh người thân, sếp cấp cao, thậm chí cả quan chức nhà nước để yêu cầu chuyển tiền khẩn cấp. Nhiều nạn nhân dù có kinh nghiệm, trình độ học vấn cao vẫn bị qua mặt vì "nhìn thấy mặt, nghe thấy tiếng" đối phương.

Song hành với deepfake là nạn SIM rác, tài khoản ngân hàng ảo và mạng lưới tiền lừa đảo được "rửa" qua nhiều lớp trung gian chỉ trong vài phút. Điều này khiến công tác truy vết, thu hồi tài sản trở nên cực kỳ khó khăn, dù Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân và các quy định xác thực sinh trắc học bắt buộc từ năm 2024 đã tạo ra một hành lang pháp lý mới.

Ngân hàng Nhà nước buộc phải thừa nhận một sự thật khó chịu: thanh toán số chỉ phát triển bền vững khi người dân tin tưởng vào nó. Mà lòng tin thì không thể xây dựng bằng nghị quyết hay thông tư — nó phải được chứng minh bằng hành động thực tế.

Giải pháp nào cho bài toán "nhanh mà phải an toàn"?

Nhiều chuyên gia tài chính cho rằng Việt Nam đang đứng trước lựa chọn không thể né tránh: hoặc chấp nhận phát triển chậm hơn để xây dựng nền tảng an toàn vững chắc, hoặc tiếp tục tăng trưởng nóng và trả giá bằng những vụ mất mát tài sản ngày càng lớn hơn.

Từ phía cơ quan quản lý, bước đi quan trọng nhất trong năm 2024 là yêu cầu xác thực sinh trắc học bắt buộc đối với các giao dịch chuyển tiền từ 10 triệu đồng trở lên hoặc tổng giá trị trong ngày vượt 20 triệu đồng. Người dùng phải quét khuôn mặt, đối chiếu với dữ liệu CCCD gắn chip — một lớp bảo vệ mới nhằm ngăn chặn việc dùng tài khoản ảo để rút tiền lừa đảo.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo rằng đây mới chỉ là biện pháp phòng thủ bị động. Cái cần hơn là một hệ sinh thái bảo mật chủ động: từ trí tuệ nhân tạo phát hiện giao dịch bất thường theo thời gian thực, đến cơ chế "giao dịch nguội" — tức là cho phép người dùng đặt ra khoảng thời gian trì hoãn nhất định trước khi tiền thực sự rời tài khoản, đặc biệt với các giao dịch lớn đến địa chỉ mới.

Một số ngân hàng thương mại lớn như Vietcombank, Techcombank, MB Bank đã triển khai hệ thống phát hiện gian lận bằng AI với tỷ lệ chặn giao dịch đáng ngờ đạt hơn 90% trong một số kịch bản thử nghiệm. Song việc tích hợp đồng bộ toàn hệ thống vẫn còn là thách thức lớn, đặc biệt với các ngân hàng nhỏ và tổ chức tài chính vi mô.

Bài học từ ASEAN và con đường phía trước của Việt Nam

Nhìn sang khu vực, Singapore và Thái Lan đang cung cấp hai mô hình đáng tham khảo. Singapore với hệ thống PayNow đã xây dựng khung bảo mật nhiều tầng, kết hợp giữa xác thực đa yếu tố, giới hạn giao dịch linh hoạt và cơ chế bồi thường rõ ràng cho nạn nhân lừa đảo. Tỷ lệ gian lận tài chính số tại Singapore dù vẫn tồn tại nhưng đã giảm 16% trong năm 2023 sau khi áp dụng các biện pháp mới.

Ngược lại, Indonesia — thị trường thanh toán số lớn nhất Đông Nam Á với hơn 270 triệu dân — đang vật lộn với làn sóng lừa đảo kỹ thuật số, đặc biệt qua các ứng dụng vay tiền giả mạo và thanh toán QR giả. Thiệt hại ước tính lên tới hơn 1 tỷ USD mỗi năm, cho thấy quy mô lớn không đồng nghĩa với an toàn hơn.

Việt Nam có lợi thế là đi sau, có thể học từ cả thành công lẫn thất bại của các nước trong khu vực. Quan trọng hơn, Việt Nam đang có

Xem thêm

→ Vay nợ công của Anh tháng 4 cao nhất kể từ đại dịch Covid-19

→ Giá dầu, xe điện và lãi suất: 5 điểm nóng kinh tế thế giới 22/5/2026

→ Cổ đông nội bộ Amrep Corp "xuống tiền" 122.000 USD: Tín hiệu gì cho nhà đầu tư?